World Athletics Ultimate Championship: Khi liên đoàn trở thành ông bầu, vận động viên thành nghệ sĩ

Budapest, giữa tháng Chín. Không có huy chương, không có quốc kỳ trên bục vinh quang, chỉ có một chiếc cúp duy nhất và một tấm séc 10 triệu USD được treo lơ lửng như một quả táo vàng. World Athletics vừa công bố giải đấu mới mang tên Ultimate Championship — ba ngày thi đấu, sân đen, thảm đỏ, có MC và có cả một vận động viên nhảy sào hát trước khi thi đấu. Tôi đã xem lại những dòng thông báo này nhiều lần, và điều khiến tôi dừng lại không phải là con số 10 triệu — mà là cách thế giới điền kinh đang tự viết lại câu chuyện của chính mình.

Tôi đã theo dõi điền kinh gần chín năm, từ những giải trẻ ở Bắc Kinh đến vòng loại Olympic Paris. Tôi chưa bao giờ thấy một thông báo giải đấu nào lại đặt nặng yếu tố trình diễn đến vậy. Một giải đấu do liên đoàn điền kinh thế giới tự tay tổ chức và tự tay tài trợ, diễn ra vào giữa tháng Chín — thời điểm mà hầu hết các vận động viên đỉnh cao đã đi qua đỉnh phong độ của mùa giải — với lý do được nêu thẳng thắn đến mức đáng ngờ: đây là mùa giải đầu tiên kể từ sau đại dịch không có Olympic hay World Championships để làm điểm đến cuối cùng. Nói cách khác, giải đấu này ra đời không phải vì nhu cầu thị trường, mà vì một khoảng trống trong lịch thi đấu.

Khoảng trống ấy, World Athletics quyết định lấp bằng một mô hình chưa từng có. Không vòng loại, không tiêu chuẩn tham dự, chỉ có lời mời. Không huy chương — xếp hạng bằng một chiếc cúp và tiền thưởng kỷ lục. Noah Lyles, nhà vô địch thế giới 100m và 200m, được giao vai trò MC. Armand Duplantis, người nắm giữ kỷ lục thế giới nhảy sào, không chỉ được kỳ vọng phá kỷ lục — mà còn được lên lịch để hát trước khi bước vào đường chạy đà. Tôi đọc đi đọc lại những chi tiết này, và tôi nhận ra mình đang chứng kiến một sự chuyển đổi bản chất: từ một giải thi đấu thể thao thành một chương trình giải trí được dàn dựng bởi chính cơ quan quản lý môn thể thao đó.

Hãy để tôi nói rõ điều này. Tôi không phản đối việc làm cho điền kinh hấp dẫn hơn. Tôi đã viết về sự cần thiết phải đổi mới cách kể chuyện thể thao từ rất lâu. Nhưng có một ranh giới mỏng manh giữa việc tạo ra một sản phẩm truyền thông hấp dẫn và việc biến vận động viên thành nhân vật trong một chương trình tạp kỹ. Khi một giải đấu chọn MC là một vận động viên đang thi đấu, và chọn một người nhảy sào hát trước khi phá kỷ lục, họ đang gửi đi một thông điệp rõ ràng: giá trị giải trí được đặt lên trên giá trị thi đấu. Tôi từng chứng kiến cách các vận động viên chuẩn bị cho những khoảnh khắc lớn nhất của đời mình — và tôi có thể nói rằng, việc phải đảm nhận vai trò MC trước khi bước vào đường chạy, hay phải hát trước khi cầm cây sào, không nằm trong bất kỳ giáo án chuyên môn nào mà tôi từng biết.

Về mặt thể thao, giải đấu này đặt ra những câu hỏi nghiêm túc. Lịch thi đấu vào giữa tháng Chín đồng nghĩa với việc các vận động viên phải kéo dài đỉnh phong độ thêm bốn đến sáu tuần so với chu kỳ truyền thống. Với môn nhảy sào, điều này có thể khả thi — đây là môn kỹ thuật, nơi sự tinh chỉnh kỹ thuật có thể bù đắp cho sự suy giảm thể lực. Nhưng với các vận động viên chạy nước rút, nơi mọi quyết định được thực hiện trong phạm vi 0,1 giây phản xạ, việc duy trì đỉnh phong độ thêm một tháng là một canh bạc rủi ro cao. Tôi nhớ những gì tôi học được từ 214 ngày không thi đấu của vận động viên 400m rào Trần Mỹ Linh trong đại dịch — sự kiên trì là một thứ gì đó rất khác với việc ép cơ thể vào một khung thời gian do nhà tài trợ truyền hình định đoạt.

Và đây là điểm mù lớn nhất mà tôi nhìn thấy trong thiết kế của giải đấu này. Khi không có huy chương, không có giá trị biểu tượng của việc đại diện cho quốc gia, cấu trúc động lực của vận động viên sẽ thay đổi hoàn toàn. Huy chương mang theo giá trị thể chế — tiền thưởng từ liên đoàn quốc gia, sự ghi nhận lịch sử, vị thế trong cộng đồng. Một chiếc cúp và một khoản tiền thưởng thay thế giá trị biểu tượng bằng giá trị thương mại. Điều này có xu hướng làm tăng sự liều lĩnh trong các nỗ lực phá kỷ lục — nhưng làm giảm chất lượng của các cuộc đua chiến thuật. Khi không có huy chương để bảo vệ, vận động viên sẽ ít có động lực để chạy một cuộc đua thông minh, tiết kiệm sức, tính toán chiến thuật. Họ sẽ chạy vì tiền, và điều đó thay đổi bản chất của môn thể thao này.

Grand Slam Track — giải đấu tư nhân từng được kỳ vọng sẽ cách mạng hóa điền kinh — đã sụp đổ vì vấn đề tài chính. Bài học đó vẫn còn nguyên giá trị. Nhưng World Athletics dường như đang lặp lại chính mô hình đó, với một điểm khác biệt quan trọng: lần này, rủi ro tài chính không nằm ở một nhà đầu tư tư nhân, mà nằm ngay trên bảng cân đối kế toán của liên đoàn — tức là nằm trên ngân sách phát triển và đào tạo trẻ của chính môn thể thao này. Nếu giải đấu thất bại, số tiền lỗ sẽ được trừ vào những khoản dành cho các chương trình phát triển cơ sở — nơi ít được chú ý nhất nhưng lại quan trọng nhất cho tương lai của điền kinh.

Tôi không phản đối sự đổi mới. Tôi chỉ đang đặt câu hỏi về giá của sự đổi mới đó. Khi một giải đấu được thiết kế quanh hai ngôi sao — Duplantis cho câu chuyện phá kỷ lục, Lyles cho sức hút truyền thông — nó trở nên mong manh đến mức nguy hiểm. Một chấn thương trước giải đấu của một trong hai người này sẽ làm sụp đổ toàn bộ sức hút của sản phẩm. Và khi một liên đoàn thể thao tự biến mình thành ông bầu, nó đánh mất vai trò trung lập trong việc quản lý môn thể thao — vai trò duy nhất mà một cơ quan quản lý có thể dựa vào để duy trì niềm tin.

Ba ngày ở Budapest, tháng Chín tới, tôi sẽ ở đó. Tôi sẽ theo dõi Duplantis có phá được kỷ lục thế giới sau khi hát hay không. Tôi sẽ quan sát Lyles có thể hiện vai trò MC mà vẫn giữ được sự tập trung cần thiết cho một cuộc đua nước rút hay không. Nhưng trên hết, tôi sẽ quan sát một điều khác: liệu môn thể thao này có còn là chính nó khi không có huy chương, không có quốc kỳ, không có sự thiêng liêng mà chỉ có một chiếc cúp và một tấm séc? Liệu chúng ta có đang đánh đổi linh hồn của điền kinh để lấy một chương trình truyền hình hấp dẫn hơn?

Bảng tỷ số là kết thúc trận đấu, nhưng phần lớn câu chuyện nằm bên dưới nó. Và câu chuyện của giải đấu này, tôi e rằng, không nằm ở những kỷ lục hay những màn trình diễn — mà nằm ở một câu hỏi lớn hơn: khi cơ quan quản lý trở thành người bán vé, ai sẽ là người trông coi môn thể thao này?