Cõng vợ chạy 200 mét ở Cần Giờ: thước đo nằm ngoài bảng thành tích

Trên đoạn đường 200 mét ở Cần Giờ, hàng trăm khán giả đứng kín hai bên. Không vạch xuất phát điện tử, không cảm biến thời gian, không trọng tài quốc tế. Chỉ có một người đàn ông 34 tuổi cõng trên lưng người vợ 29 tuổi của mình, nhún từng bước ngắn, đầu gối khuỵu xuống, và về đích sau hơn ba phút. Anh Xuân Thêm và chị Thùy Linh, cả hai đều thuộc câu lạc bộ chạy bộ cộng đồng An Sương Runners, giành chiến thắng ở nội dung cõng vợ. Sáng hôm sau, cả hai đứng chung vạch xuất phát cự ly 42 km. Tôi từng nghĩ mình đến để bình luận trận đấu, hóa ra tôi đến để lắng nghe những con người. Với một người đã ngồi hàng giờ bên bảng thống kê của các giải điền kinh, phản xạ đầu tiên là đi tìm một cột số để so sánh. Nhưng cột đó không tồn tại. Đây là một nội dung không có mã lực, không có chuẩn dự giải, không nằm trong hệ thống xếp hạng của World Athletics. Nó thuộc một tầng khác hoàn toàn của sinh thái chạy bộ. Nội dung cõng vợ được tổ chức như sự kiện bên lề của HDBank Green Marathon, diễn ra trước ngày chạy chính một hôm. Nó đã tồn tại năm năm liên tiếp, đủ lâu để trở thành truyền thống của giải chứ không còn là trò gây chú ý đơn lẻ. Bên cạnh đó là hai cự ly dành cho trẻ em, 1,5 km và 3 km, chạy cùng ngày với các cuộc đua phụ. Đọc cấu trúc này, tôi thấy rõ một mô hình mà giới tổ chức giải trong khu vực đang dùng khá thành thạo: giải marathon hạt nhân kéo người lớn, các nội dung gia đình kéo trẻ em và phụ huynh, và một nội dung mang tính trò diễn để tạo ảnh truyền thông. Cả ba lớp cộng lại tạo thành một phễu đăng ký. Ai theo dõi chạy bộ phong trào ở Việt Nam trong bảy, tám năm trở lại đây đều thấy làn sóng đó đã lan ra khỏi trung tâm đô thị. Cần Giờ, một huyện ven biển của TP.HCM, là ví dụ. Hàng trăm khán giả đứng xem một cuộc thi cõng vợ ở một huyện ngoại thành là dấu hiệu của một thị trường đã đủ dày để tổ chức sự kiện ở tầng địa phương. Anh Thêm nói lý do tham gia là thấy thú vị và muốn tạo một hoạt động hữu ích cho cộng đồng. Ngôn ngữ đó không phải ngôn ngữ của vận động viên chuyên nghiệp. Nó là ngôn ngữ của người chạy phong trào. Giờ đến phần tôi thích nhất: con số. Khối lượng cộng thêm trên lưng người cõng vào khoảng 40 đến 50 kg, tương đương 55 tới 75 phần trăm trọng lượng cơ thể của một người đàn ông trưởng thành. Đây là bài toán tải trọng thuần túy, khác hẳn bài toán gió hay độ cao ở các giải điền kinh. Với 200 mét trong hơn ba phút, tốc độ trung bình rơi vào khoảng 1,1 mét mỗi giây, tức gần 4 km/h. Đó là tốc độ của một người đi bộ mang vác, không phải tốc độ chạy. Đặt cạnh phiên bản Bắc Âu của cùng nội dung này, giải cõng vợ kiểu Phần Lan với đường chạy khoảng 253,5 mét, khoảng cách càng lộ rõ. Các cặp vô địch ở đó hoàn thành quãng đường trong khoảng 60 giây, tương đương hơn 4 mét mỗi giây. Tốc độ tại Cần Giờ chậm hơn gần bốn lần. Sự chênh lệch ấy không đến từ thể trạng người Việt. Nó phản ánh hai mục đích khác nhau của cùng một hình thức thi đấu. Một bên là môn thể thao có luật quốc tế, có kỹ thuật cõng tối ưu, kiểu cõng ngược vai của người Estonia với trọng tâm dồn xuống hông và người bị cõng treo ngược như một chiếc ba lô sống. Bên kia là một trò chơi cộng đồng, nơi người ta cõng nhau theo cách tự nhiên nhất và đi nhanh hơn là chạy. Mô tả kỹ thuật trong bài báo gốc, bước rất ngắn và đầu gối khuỵu, khớp hoàn toàn với tốc độ suy ra từ thời gian. Khi tải trọng tăng thêm 55 tới 75 phần trăm trọng lượng cơ thể, sải chân bị ép ngắn lại, thời gian tiếp đất tăng lên, cột sống bị nén theo trục dọc. Cơ thể chuyển sang chế độ tiết kiệm: tần số bước cao, biên độ nhỏ, gối gập nhiều để hạ thấp trọng tâm và giảm mô-men xoắn vùng thắt lưng. Đây là cơ chế bảo vệ tự nhiên, không phải lỗi kỹ thuật. Điều đáng chú ý là quãng đường 200 mét. Ở cường độ đó, một người đàn ông 34 tuổi khỏe mạnh có thể cõng tải nặng trong khoảng ba tới bốn phút mà ít rủi ro chấn thương cấp. Nếu ban tổ chức kéo dài lên 400 mét hoặc một km, câu chuyện sẽ khác hẳn: áp lực lên đĩa đệm thắt lưng tăng theo thời gian chịu tải, chứ không tăng tuyến tính theo quãng đường. Rồi đến chi tiết khiến tôi dừng lại lâu nhất. Cả hai người thắng cuộc đăng ký cự ly 42 km vào ngày hôm sau. Một cuộc đua mang tải 200 mét vào chiều hôm trước, một cuộc marathon 42 km vào sáng hôm sau. Với vận động viên chuyên nghiệp, đây là lịch trình vô nghĩa. Với người chạy phong trào, đây là lịch trình của một cuối tuần. Việc họ hoàn thành cả hai phần cho thấy điều mà không chỉ số nào trong bài báo gốc đo được: nền tảng thể lực tích lũy của những người đã chạy đủ lâu để cơ thể quen với khối lượng vận động liên tiếp. Người chạy phong trào gắn bó với câu lạc bộ thường có nền thể lực nền tốt hơn nhiều so với hình dung của người ngoài cuộc. Có một khoảnh khắc khác trong bài mà tôi cho là quan trọng hơn cả kết quả. Ở cự ly 1,5 km của trẻ em, một em nhỏ khóc giữa đường chạy và được các pacer dẫn về đích. Chi tiết ấy nói lên hai điều: ban tổ chức có phân công người hỗ trợ, và cự ly 1,5 km với một đứa trẻ không hề nhẹ nhàng. Tôi luôn nhìn vào cự ly trẻ em như một chỉ báo cấu trúc. Một giải chạy chỉ có nội dung cho người lớn là một giải chạy bán vé. Một giải chạy có thêm cự ly cho trẻ em, có pacer đi kèm, là một giải chạy đang gieo hạt cho năm tới và mười năm tới. Ở đây tôi muốn nói thẳng một điều mà truyền thông thể thao thường né. Cách đưa tin phổ biến là gán cho những sự kiện như thế này một ý nghĩa thể thao mà nó không có. Người ta gọi đó là tinh thần thể thao, ý chí, vượt lên chính mình. Nhưng nếu đánh giá bằng thước đo thành tích, nội dung cõng vợ 200 mét không có gì để so sánh: không kỷ lục, không chuẩn dự giải, không xếp hạng. Biến nó thành dữ liệu thi đấu là một lỗi phân loại. Điều đáng bàn hơn nằm ở phía nhà tài trợ. Một ngân hàng đứng tên giải chạy và gắn thêm một trò diễn gia đình vào chương trình. Giá trị họ thu về không nằm ở đường chạy. Nó nằm ở số lượt đăng ký, ở hình ảnh thương hiệu gắn với cộng đồng địa phương, và ở những thước phim có thể dùng cho chiến dịch truyền thông suốt năm. Tôi không phản đối điều đó. Nhưng tôi muốn độc giả nhìn rõ bản chất: đây là một kênh tiếp thị được thiết kế tốt, khoác áo thể thao. Giá trị thi đấu và giá trị thương mại nằm trên hai đường ray khác nhau, và trộn lẫn chúng khiến cả hai đều bị hiểu sai. Quan sát của tôi qua nhiều năm viết về các giải chạy phong trào: những nội dung bên lề tồn tại được năm năm liên tiếp thường không phải vì chúng hay, mà vì chúng hiệu quả với mục tiêu truyền thông. Khi một trò diễn được duy trì đủ lâu, nó chuyển từ điểm nhấn thành truyền thống trong ngôn ngữ của ban tổ chức. Truyền thống đó có thật với người tham gia. Nhưng nó không nói lên điều gì về năng lực thể thao của một quốc gia. Còn một điểm mù nữa. Nhiệt độ và độ ẩm ở miền Nam Việt Nam vào tháng Chín là biến số lớn nhất của bất kỳ cuộc đua đường dài nào, và nó hầu như không bao giờ xuất hiện trong các bản tin. Một cuộc đua mang tải 200 mét rồi 42 km ngay hôm sau, dưới cái nóng ẩm, đặt lên cơ thể một tầng gánh nặng mà bảng thành tích không hiển thị. Kỷ lục chỉ là cái cớ để ta nhớ về một con người, chứ không phải một con số. Điều tôi mang về từ Cần Giờ không phải một thông số. Đó là hình ảnh hàng trăm người đứng hai bên đường ở một huyện ven biển, cổ vũ cho một cuộc thi mà không ai trong số họ có thể gọi tên kỷ lục của nó. Khi khán đài trống, tiếng vỗ tay duy nhất còn lại là tiếng của chính mình. Có thứ bền hơn danh hiệu: cách người khác nhớ về cách bạn chơi. Câu hỏi tôi để lại: nếu một nền thể thao được đo bằng số người quay lại vào năm sau, thì ai đang thắng ở Cần Giờ?