V.League và kỳ chuyển nhượng không có sổ cái: tiền chạy theo quỹ ông chủ, không theo doanh thu

Ngày 15 tháng 7, một câu lạc bộ V.League đăng thông cáo chiêu mộ tiền đạo bằng đúng một câu: cầu thủ gia nhập theo dạng chuyển nhượng tự do. Bốn ngày sau, một trang tin thể thao trong nước ghi bản hợp đồng ấy trị giá 8 tỷ đồng. Không bên nào công bố phụ lục. Tôi giữ tên câu lạc bộ lại, không phải vì ngại, mà vì mới có một nguồn — và một nguồn thì chưa đủ để in. Nhưng mâu thuẫn thì đã đủ để mở hồ sơ: cùng một chữ ký, hai mức giá, không mức nào kiểm chứng được bằng văn bản công khai. Suốt mùa chuyển nhượng, đây là chỗ tôi dừng lâu nhất. Không phải ở mức giá, mà ở chỗ không có cơ chế nào buộc mức giá phải xuất hiện. Một giải đấu mười bốn câu lạc bộ, hàng trăm bản hợp đồng mỗi năm, và gần như không bản nào có giá trị được xác nhận bởi một bên thứ ba độc lập. V.League 1 vận hành trên một cấu trúc doanh thu mỏng. Tiền bản quyền truyền hình tập trung ở Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam rồi chia lại theo bảng xếp hạng và tiêu chí thành tích, nên phần lớn câu lạc bộ nhận về khoản không đủ trả quỹ lương. Tiền bán vé chỉ đáng kể ở vài sân có lượng khán giả ổn định. Tiền tài trợ áo đấu thường gắn với chính doanh nghiệp của chủ sở hữu, tạo ra dòng tiền hợp pháp nhưng không tạo ra doanh thu độc lập. Hệ quả là chi tiêu chuyển nhượng của giải không vận hành theo dòng tiền kinh doanh. Nó vận hành theo quỹ của ông chủ. Một câu lạc bộ có thể chi phần lớn ngân sách mùa trong sáu tuần của kỳ chuyển nhượng, rồi bù lại bằng cách cắt quỹ lương đội trẻ hoặc hoãn thanh toán cho đối tác. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở V.League nhiều mùa liên tiếp, hệ quả hiện rõ trên sân: đội hình dày lên ở tuyến trên và mỏng đi ở những vị trí không ai chụp ảnh. Về quy định, hệ thống cấp phép câu lạc bộ của Liên đoàn Bóng đá Châu Á yêu cầu hồ sơ tài chính nộp cho cơ quan cấp phép. Hồ sơ ấy nộp vào, được thẩm định, rồi nằm trong ngăn kéo. Không có nghĩa vụ công bố ra công chúng. Đó là khác biệt cấu trúc so với phần lớn giải châu Âu, nơi báo cáo thường niên của câu lạc bộ là tài liệu công khai và bất kỳ ai có thời gian đều có thể đối chiếu. Tôi đếm từng dòng trong bản kiến nghị. Con số không bao giờ biết nói dối. Nhưng một con số chỉ trả lời đúng câu hỏi mà người ta đặt cho nó, và ở V.League, câu hỏi chưa từng được đặt. Bắt đầu từ cái nhãn. "Chuyển nhượng tự do" là một công cụ kế toán trước khi nó là một sự kiện thể thao. Khi hợp đồng cũ chấm dứt trước hạn và cầu thủ ký lại với chính câu lạc bộ đó, khoản phí chuyển nhượng biến mất khỏi sổ, còn tiền lót tay và phí ký kết chuyển vào chi phí hoạt động. Với câu lạc bộ, cách này giãn áp lực lên chỉ tiêu cân đối. Với cầu thủ, nó đổi một khoản trả một lần thành thu nhập trả theo kỳ. Với người đọc, nó tạo ra một thị trường không có giá niêm yết. Ở nhiều giải, phí môi giới được công bố theo quý vì liên đoàn yêu cầu đăng ký người đại diện và báo cáo khoản chi. Ở V.League, người đại diện hoạt động hợp pháp, nhưng khoản chi cho họ không đi qua một sổ đăng ký công khai nào. Điều này dẫn tới một hệ quả đơn giản: bên duy nhất nắm con số đầy đủ là bên có động cơ cao nhất để nói quá. Khi một tờ báo dẫn nguồn từ người đại diện về mức phí 8 tỷ đồng, tờ báo đang dẫn nguồn từ người hưởng hoa hồng theo phần trăm của chính mức phí đó. Câu lạc bộ V.League phần lớn hạch toán phí chuyển nhượng vào chi phí của mùa chi ra, thay vì phân bổ theo thời hạn hợp đồng. Với một bản hợp đồng ba năm, cách hạch toán đó dồn toàn bộ gánh nặng vào một kỳ báo cáo và làm hai mùa sau trông sạch hơn thực tế. Khi nhìn một bảng cân đối kiểu này, tôi luôn phải hỏi lại ba lần: khoản nào đã trả, khoản nào còn treo, và khoản nào đã được ghi nhận như một nghĩa vụ không nằm trên giấy. Hợp đồng cho mượn kèm điều khoản mua đứt là dạng phổ biến thứ hai. Giá mua đứt thường được ấn định ở thời điểm ký, nhưng quyền kích hoạt nằm ở câu lạc bộ nhận. Nếu cầu thủ tăng giá, bên nhận kích hoạt. Nếu cầu thủ chấn thương hoặc mất phong độ, nghĩa vụ biến mất. Rủi ro dồn hết về phía câu lạc bộ gốc, trong khi khoản phí vẫn được công bố như một đại lượng chắc chắn. Với cầu thủ trưởng thành từ lò đào tạo, điều khoản bán lại phần trăm là nguồn thu quan trọng nhất và kín nhất. Một cầu thủ rời V.League sang châu Âu hoặc Nhật Bản, Hàn Quốc thường kèm điều khoản phần trăm cho lần chuyển nhượng tiếp theo. Không giải đấu nào ở Việt Nam công bố tỷ lệ đó. Khi cầu thủ được bán lần hai, khoản tiền về câu lạc bộ cũ chỉ xuất hiện trong một dòng ngân sách không có thuyết minh. Bảng lương là nơi dễ thấy nhất sự lệch. Nhóm câu lạc bộ có quỹ lương lớn nhất giải thường nằm ở Hà Nội, Nam Định, Thanh Hóa, Nghệ An — những nơi chủ sở hữu gắn với một doanh nghiệp lớn. Nếu tính doanh thu thuần từ vé, bản quyền và tài trợ độc lập, tỷ lệ quỹ lương trên doanh thu của nhóm này vượt xa mức an toàn mà bất kỳ hệ thống cấp phép nào cũng phải đặt câu hỏi. Tỷ lệ ấy chỉ trông ổn khi khoản bơm từ chủ sở hữu được ghi vào mục doanh thu. Hai hoặc ba câu lạc bộ có quỹ mạnh nhất định hình trần giá cho toàn giải. Khi một câu lạc bộ trả mức lương mà phần còn lại không theo được, mức đó trở thành chuẩn thương lượng cho mọi hợp đồng tiếp theo, kể cả ở câu lạc bộ không có tiền. Đây là cơ chế lan truyền lạm phát lương không cần ai ra quyết định. Nó xảy ra sau mỗi kỳ chuyển nhượng, lặng lẽ, và không ai phải chịu trách nhiệm. Trong sáu tuần của kỳ chuyển nhượng, thị trường tin đồn vận hành theo quy luật riêng. Một mức phí được nêu trên mạng xã hội, sau đó được trích lại, rồi được trích lại lần nữa, và đến vòng thứ tư thì không ai còn nhớ nguồn đầu tiên là ai. Những tên cầu thủ như Nguyễn Xuân Son, Nguyễn Tiến Linh hay Nguyễn Hoàng Đức trở thành thước đo cho mọi so sánh, trong khi hợp đồng thực tế của họ chịu ràng buộc bởi cấu trúc lương và điều khoản giải phóng, không phải bởi con số lan truyền. Ba lớp kiểm chứng mà tôi áp dụng cho mọi hồ sơ chuyển nhượng gồm: văn bản gốc có chữ ký hoặc phụ lục, nhân chứng độc lập không hưởng lợi từ khoản chi, và dữ liệu chéo từ ít nhất hai hệ thống khác nhau — thường là hồ sơ cấp phép và sao kê thanh toán. Ở V.League, lớp thứ nhất và lớp thứ ba gần như luôn thiếu. Thiếu không phải vì ai đó giấu, mà vì không có cơ chế nào yêu cầu họ phải đưa ra. Người ta gọi đó là rò rỉ. Tôi gọi đó là tài liệu cuối cùng cũng tìm được đường ra. Ba năm sau lễ ký kết, điều khoản bí mật vẫn nằm yên dưới tầng hầm tài chính. Khi mùa giải đổi tên nhà tài trợ, khi chủ sở hữu đổi pháp nhân, khi câu lạc bộ đổi trụ sở đăng ký, những điều khoản ấy vẫn còn nguyên đó — chỉ có người đọc sổ là khác. Phần hợp lý của phía bên kia phải được nói rõ. Minh bạch tài chính ở một giải có doanh thu mỏng không tự động tạo ra công bằng. Mô hình Financial Fair Play của châu Âu được thiết kế để giới hạn chi tiêu theo doanh thu, và hệ quả lịch sử của nó là bảo vệ vị thế của nhóm câu lạc bộ đã có doanh thu lớn trước đó. Áp nguyên xi một cơ chế như vậy vào V.League sẽ đóng băng thứ hạng tài chính hiện tại: câu lạc bộ nào có chủ sở hữu mạnh thì hợp lệ, câu lạc bộ nào không có thì bị loại khỏi cuộc chơi trước khi kịp cạnh tranh. Cũng phải nói rằng sự mờ đục ở đây có chức năng sinh tồn. Khi doanh thu bản quyền không đủ trả lương, việc công khai toàn bộ khoản chi sẽ chỉ phơi ra mức độ mong manh của cả hệ thống mà không kèm theo nguồn lực nào để sửa. Đòi công khai trước khi có tái phân phối doanh thu là đặt câu hỏi đúng vào sai thứ tự. Nhưng chức năng sinh tồn không miễn trừ nghĩa vụ giải trình. Sân vắng khán giả, nhưng phòng kế toán của các ông chủ chưa bao giờ vắng người gõ số. Việc cần làm không phải là buộc mọi câu lạc bộ công bố toàn bộ sổ sách ngay lập tức. Việc cần làm là đặt một ngưỡng: mọi khoản phí chuyển nhượng và phí môi giới vượt một mức xác định phải được đăng ký với cơ quan quản lý giải và công bố theo mùa, kèm tên người đại diện. Một ngưỡng thấp, áp dụng đều, có thể kiểm chứng, sẽ tạo ra dữ liệu nền trong ba mùa. Dữ liệu nền là thứ duy nhất khiến một giải đấu tự định giá được mình, thay vì để người đại diện định giá hộ.