V.League từ khán đài bê tông: Giải phẫu chậm một nền bóng đá đang lớn

Chiều thứ Bảy ở miền Bắc, bóng lăn lúc mười bảy giờ. Không phải vì nhà đài muốn thế, mà vì mặt cỏ muốn thế. Cái nóng tháng Năm ở đồng bằng Bắc Bộ khác hẳn cái nóng khô rát mà tôi từng quen khi còn cầm bút cho một tờ báo thể thao ở Madrid: nó ẩm, nó bám, nó theo cầu thủ vào tận đường hầm. Tôi ngồi ở hàng ghế bê tông thứ mười hai, dưới chân là mấy chai nước đá đã tan thành nước ấm. Ghế bên cạnh tôi trống. Người ngồi đó đã đứng dậy từ phút bảy mươi, đúng lúc đội nhà thay người lần thứ ba và đưa vào sân một tiền đạo ngoại. Trên mặt ghế còn lại một chiếc áo đấu gấp gọn, số chín, in tên một cầu thủ mà tôi thú thật là chưa từng nghe.

Có những trận đấu tôi đến để xem bóng. Có những trận đấu tôi đến để xem người ta xem bóng. Và có những buổi chiều như buổi chiều ấy, tôi đến để hiểu một nền bóng đá đang cố xếp mình vào một khuôn hình mà nó chưa tự vẽ ra.

Trái bóng lăn qua tuổi tôi, và tôi chép lại bằng vần. Bốn mươi chín năm theo nghề, tám kỳ World Cup, tám kỳ Thế vận hội, mấy chục mùa giải vắt qua hai châu lục, tôi học được một điều giản dị: muốn hiểu một nền bóng đá, đừng đọc bảng xếp hạng trước, hãy đọc cái khung mà người ta dựng quanh nó. Cái khung ấy gồm giải đấu, tiền, khí hậu, luật, con người và ký ức. Bóng đá Việt Nam có đủ sáu thứ đó, và sáu thứ đó đang đẩy nhau theo những cách rất riêng.

Cái khung gọn gàng của một hình tháp

Hệ thống chuyên nghiệp Việt Nam vận hành trên một hình tháp tương đối gọn. V.League 1 ở tầng cao nhất, V.League 2 ở tầng dưới, Cúp Quốc gia và Siêu cúp Quốc gia làm lớp keo kết dính cả năm thi đấu. Liên đoàn Bóng đá Việt Nam giữ vai trò quản lý và định hướng chuyên môn; Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam đứng ra tổ chức và khai thác thương mại các giải hàng đầu. Phía trên hai tầng ấy là tầng châu lục, nơi suất dự AFC Champions League Two và sân chơi khu vực ASEAN Club Championship quyết định việc một câu lạc bộ có bước ra khỏi biên giới hay không. Phía dưới tất cả là mạng lưới học viện và trung tâm đào tạo trẻ trải khắp các tỉnh thành, từ những lò đã có tiếng đến những lớp năng khiếu chỉ vài chục em tập nhờ sân của một trường phổ thông.

Sự gọn gàng ấy có cái lợi và có cái giá. Lợi là đường đi từ đội trẻ lên đội một ngắn; một cầu thủ mười tám tuổi hoàn toàn có thể chạm mặt sân V.League 1 chỉ sau một mùa giải tốt ở tuyến trẻ. Giá là áp lực dồn hết lên một vài cá nhân, bởi số vị trí trong hệ thống ít hơn hẳn số người muốn chen vào. Mỗi mùa, một lớp cầu thủ trẻ tốt nghiệp các học viện, và chỉ một phần trong số đó tìm được chỗ đứng. Phần còn lại rơi xuống các giải hạng dưới, hoặc rơi hẳn ra khỏi bóng đá chuyên nghiệp. Mỗi đường chuyền là một câu thơ bỏ dở, tôi ngồi đợi người vun lại — và ở cái khoảnh khắc cầu thủ trẻ bị trả về, tôi luôn tự hỏi đã có bao nhiêu câu thơ bị bỏ dở như thế.

Một điều nữa mà người ngoài ít để ý: lịch thi đấu ở đây bị ép bởi khí hậu chứ không chỉ bởi truyền hình. Mùa mưa, mùa nóng, các đợt tập trung đội tuyển, lịch nghỉ Tết cổ truyền, và những quãng nghỉ dài để nhường sân cho các sự kiện khác tạo nên một thứ nhịp điệu không giống bất kỳ giải châu Âu nào. Cầu thủ Việt Nam chơi bóng trong một năm bị cắt thành nhiều khúc, và mỗi khúc lại đòi một trạng thái thể lực khác nhau. Đó là lý do vì sao khi đọc các báo cáo phân tích nội bộ, tôi luôn tìm phần lịch thi đấu trước khi tìm phần chiến thuật.

Nhiệt độ, thể lực và cái chết của lối đá kiểu điền kinh

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, ở những nền bóng đá nhiệt đới, chỉ số PPDA — số đường chuyền đối phương được phép thực hiện trước mỗi hành động phòng ngự — luôn có một cách đọc khác. Ở châu Âu, PPDA thấp là dấu hiệu của một hệ thống pressing được tổ chức. Ở đây, PPDA thấp có thể chỉ đơn giản là dấu hiệu của một trận đấu bị kéo vào vòng xoáy tranh chấp, nơi bóng bay lên rồi rơi xuống, nơi hai đội chạy vào nhau chứ không chạy vào khoảng trống.

Sự khác biệt nằm ở chi phí sinh lý. Không khí nóng ẩm làm giảm khả năng tản nhiệt của cơ thể, khiến nhịp tim ở cùng một tốc độ chạy luôn cao hơn so với điều kiện mát. Một đội muốn pressing tầm cao suốt chín mươi phút trong điều kiện ấy phải trả giá bằng chính hiệp hai của mình. Đó là lý do kỹ thuật vì sao gegenpressing, khi được nhập khẩu nguyên bản về đây, thường chết ở phút sáu mươi lăm. Không phải vì cầu thủ không hiểu bài, mà vì cơ thể họ hiểu bài chậm hơn cái đầu.

Hệ quả chiến thuật kéo theo rất rõ. Các đội ở nhóm giữa bảng chọn một lối đá mà tôi gọi là bóng đá điền kinh: cự ly đội hình bị nén lại, ưu tiên va chạm, ưu tiên bóng dài vào vùng tranh chấp, ưu tiên những pha bóng mà kết quả được quyết định bởi ai khỏe hơn chứ không phải ai nghĩ nhanh hơn. Cách chơi ấy hiệu quả trong một trận, hiệu quả trong một giai đoạn, nhưng nó bào mòn chính những cầu thủ kỹ thuật nhất của giải.

Tôi đã thấy điều này ở nhiều nơi. Ở Madrid thập niên bảy mươi, người ta gọi đó là bóng đá của những người thợ. Ở Nhật Bản thập niên chín mươi, người ta gọi đó là giai đoạn nền tảng. Ở Việt Nam hôm nay, người ta chưa gọi nó bằng tên nào cả, và chính cái việc chưa có tên ấy khiến nó khó bị phê bình.

Điều đáng nói là các đội bóng lớn của giải đã nhận ra giới hạn ấy từ khá lâu. Họ chuyển sang kiểm soát bóng ở tốc độ thấp, giữ bóng trong chân các tiền vệ trung tâm, và chỉ tăng tốc trong những khoảng thời gian ngắn được tính toán. Đó là một cách thích nghi thông minh với khí hậu, và nó cũng là lý do vì sao khoảng cách giữa nhóm đầu và nhóm giữa ngày càng được quyết định bởi chất lượng ra quyết định chứ không phải bởi quãng đường chạy.

Đồng tiền đến từ đâu

Cấu trúc doanh thu của một câu lạc bộ V.League 1 điển hình là một bài học về sự tập trung rủi ro. Phần lớn thu nhập đến từ một nhà tài trợ chính hoặc từ doanh nghiệp chủ quản, thường gắn với địa phương nơi đội bóng đóng quân. Tiền bản quyền truyền hình tập trung ở cấp giải đấu rồi chia lại, và tỷ trọng trong tổng thu của từng câu lạc bộ không lớn. Tiền bán vé phụ thuộc vào sức hút của trận đấu và vào sức chứa của sân, mà phần lớn sân V.League có sức chứa vừa phải. Tiền bán cầu thủ là nguồn thu không ổn định nhưng có giá trị đặc biệt: nó là nguồn duy nhất trong bốn nguồn kể trên có thể tăng trưởng mà không cần thêm một nhà tài trợ nào.

Chính vì cấu trúc ấy, quỹ lương của các câu lạc bộ Việt Nam thường không được quyết định bởi dòng tiền vận hành mà bởi thiện chí của người đứng sau. Khi doanh nghiệp chủ quản gặp khó khăn, câu lạc bộ gặp khó khăn trước cả khi bảng xếp hạng phản ánh điều đó. Lịch sử của giải đã từng ghi nhận những trường hợp câu lạc bộ rút lui hoặc giải thể, và mỗi lần như thế, một phần ký ức của một tỉnh thành biến mất cùng với tấm biển trước cổng sân.

Có một nghịch lý tài chính mà tôi muốn nói rõ. Suất dự cúp châu lục mang lại uy tín, mang lại tiền thưởng và mang lại hình ảnh cho nhà tài trợ. Nhưng nó cũng mang lại lịch thi đấu dày hơn, chuyến bay dài hơn, và yêu cầu về chiều sâu đội hình cao hơn. Với một câu lạc bộ có ngân sách vừa phải, tấm vé châu Á đôi khi là một món quà được gói bằng chi phí. Đây là bài toán mà nhiều nền bóng đá Đông Nam Á đã gặp, và cách họ giải nó thường quyết định việc họ ở lại sân chơi châu lục được bao lâu.

Một điểm nữa: cầu thủ ngoại và cầu thủ nội trong cùng một phòng thay đồ thường nằm ở hai mức thu nhập rất khác nhau, và sự chênh lệch ấy có thể tạo ra những căng thẳng mà không bảng lương nào thể hiện. Tôi từng ngồi trong một phòng họp báo ở châu Âu, nghe một huấn luyện viên nói rằng ông không sợ thua mà sợ tháng lương thứ ba không được trả đúng hạn. Ở một giải đấu mà nhiều câu lạc bộ phụ thuộc vào một nguồn tiền duy nhất, câu nói ấy có sức nặng hơn bất kỳ phân tích chiến thuật nào.

Người ta đứng ở đâu trong chuỗi thức ăn

Bất kỳ giải đấu nào cũng chia thành các tầng, và V.League 1 cũng vậy, dù thành phần của từng tầng thay đổi theo mùa. Có nhóm câu lạc bộ đủ nguồn lực để đặt mục tiêu vô địch và dự cúp châu lục, thường là những đội gắn với thành phố lớn hoặc với một tập đoàn lớn. Có nhóm trung du, nơi mục tiêu thực tế là trụ hạng thoải mái và giành vài trận đấu lớn trước khán giả nhà. Và có nhóm mà mỗi vòng đấu là một trận chung kết theo nghĩa đen.

Khoảng cách giữa các tầng không chỉ nằm ở tiền. Nó nằm ở chiều sâu đội hình, ở chất lượng của đội ngũ y tế và phân tích, ở việc câu lạc bộ có một học viện đủ tốt để bù đắp khi thị trường chuyển nhượng đắt đỏ hay không. Một đội bóng ở nhóm đầu có thể mất một trụ cột và thay bằng một cầu thủ trẻ vừa lên từ đội hai. Một đội bóng ở nhóm dưới mất cùng một trụ cột thì mất cả mùa giải.

Có một tín hiệu mà tôi luôn dõi theo, và nó không nằm trong bảng xếp hạng: câu lạc bộ nào bán được cầu thủ của mình cho một giải đấu nước ngoài. Bán được nghĩa là hệ thống đào tạo của họ đã sản xuất ra thứ có giá trị trên thị trường quốc tế, nghĩa là họ có một nguồn thu không phụ thuộc vào ai, nghĩa là cầu thủ trẻ ở địa phương có một hình mẫu thật để noi theo. Một nền bóng đá chỉ khỏe thật khi dòng chảy ấy thành thường xuyên chứ không còn là tin lạ.

Trong thập niên vừa qua, dòng chảy ấy đã có. Nguyễn Quang Hải từng sang Pau FC ở Pháp. Nguyễn Công Phượng từng khoác áo Mito Hollyhock ở Nhật Bản rồi Sint-Truiden ở Bỉ. Nguyễn Tuấn Anh từng tới Yokohama FC theo dạng cho mượn. Mỗi cái tên ấy là một cánh cửa mở ra rồi khép lại, và điều đáng bàn không phải là họ thành công hay thất bại ở nước ngoài, mà là việc nền bóng đá trong nước có giữ được cánh cửa mở cho người kế tiếp hay không.

Giấy phép, luật lệ và những đường biên không nhìn thấy

Phần ít được nói tới nhất của bóng đá Việt Nam là hệ thống giấy phép. Một câu lạc bộ muốn dự cúp châu lục phải đáp ứng các tiêu chí về tài chính, cơ sở vật chất, tổ chức hành chính và công tác đào tạo trẻ. Những tiêu chí ấy không hào nhoáng, không lên trang nhất, nhưng chúng là ranh giới thật giữa một câu lạc bộ chuyên nghiệp và một câu lạc bộ đang cố tỏ ra chuyên nghiệp.

Ở tầng quốc gia, các quy định của liên đoàn và của công ty tổ chức giải chi phối những thứ rất cụ thể: số lượng cầu thủ ngoại được đăng ký, số cầu thủ trẻ phải có trong danh sách, tiêu chuẩn sân bãi, tiêu chuẩn an toàn. Đây là những đòn bẩy chính sách mạnh hơn nhiều so với các cuộc họp báo, bởi chúng định hình trực tiếp hành vi của câu lạc bộ: muốn có thêm một suất ngoại binh, người ta phải trả bằng một suất cầu thủ trẻ.

Rủi ro lớn nhất trong lĩnh vực này là hiệu ứng dây chuyền. Việc một câu lạc bộ không đạt tiêu chuẩn giấy phép ảnh hưởng tới suất tham dự của cả nền bóng đá, ảnh hưởng tới hệ số của quốc gia trên đấu trường châu lục, và cuối cùng ảnh hưởng tới việc các thế hệ sau có được chơi bóng ở sân khấu lớn hay không. Tôi từng chứng kiến một liên đoàn phải trả giá cho sai sót hành chính của một câu lạc bộ trong nhiều năm. Những vết thương ấy không chảy máu, nhưng chúng để lại sẹo.

Phòng thay đồ và người ngồi ở chiếc ghế nóng

Mô hình quyền lực của huấn luyện viên Việt Nam nằm ở khoảng giữa hai thái cực mà tôi từng thấy ở châu Âu và Nhật Bản. Ở châu Âu, huấn luyện viên kiểu quản lý toàn quyền nắm cả chuyển nhượng, cả chiến thuật, cả phòng thay đồ. Ở Nhật Bản, huấn luyện viên trưởng thường chỉ phụ trách công việc trên sân tập, còn chuyển nhượng thuộc về giám đốc thể thao.

Ở Việt Nam, huấn luyện viên thường phải làm cả hai, nhưng với quyền hạn không đầy đủ. Ông chịu trách nhiệm về kết quả, chịu trách nhiệm về cách dùng người, nhưng không phải lúc nào cũng quyết định được ai đến, ai đi. Đây là một cấu trúc tạo ra áp lực rất lớn lên một cá nhân, và nó giải thích vì sao ghế huấn luyện viên ở đây xoay vòng nhanh hơn ở nhiều giải khác.

Bên trong phòng thay đồ, vấn đề chuyển giao thế hệ diễn ra âm thầm hơn. Một thế hệ cầu thủ trụ cột già đi cùng lúc, trong khi lớp kế cận chưa tích lũy đủ số phút thi đấu. Khoảng trống ấy thường không lộ ra bằng một vụ chuyển nhượng lớn, mà lộ ra bằng ba vòng đấu đầu mùa giải mất điểm trước những đối thủ dưới cơ. Người hâm mộ gọi đó là khởi đầu chậm. Với tôi, đó là tiếng thở dài của một chu kỳ đã đi hết vòng.

Và có một nhân vật mà ít ai để ý: cầu thủ dự bị. Trong hơn bốn mươi năm cầm bút, tôi học được rằng phần thật nhất của bóng đá nằm ở những người không bao giờ được chiếu cận. Tiếng vỗ tay trong sân trống, tôi nghe rõ hơn cả tiếng sóng. Tôi viết cho cầu thủ áo số 9, người không biết tên tôi nhưng làm tôi thức khuya — và chiếc áo số chín gấp gọn trên hàng ghế bê tông chiều hôm ấy vẫn nằm trong đầu tôi lâu hơn cả kết quả trận đấu.

Dòng chảy từ học viện ra thị trường

Ở thượng nguồn là các học viện và trung tâm đào tạo trẻ. Ở trung nguồn là các câu lạc bộ chuyên nghiệp và hệ thống giải. Ở hạ nguồn là truyền hình, tài trợ, thị trường chuyển nhượng, và đội tuyển quốc gia.

Kênh truyền dẫn quan trọng nhất trong hệ thống này là kênh đội tuyển quốc gia, và nó truyền theo cả hai chiều. Một chiều, thành tích của đội tuyển làm tăng giá trị thương mại của toàn bộ hệ thống: sau mỗi kỳ giải lớn có thành tích tốt, các học viện nhận được nhiều hồ sơ đăng ký hơn, các câu lạc bộ bán được nhiều vé hơn, các nhà tài trợ hào phóng hơn. Chiều ngược lại, chất lượng của hệ thống giải quyết định chất lượng cầu thủ mà đội tuyển có thể chọn. Đội tuyển Việt Nam từng vào tứ kết Asian Cup, từng lọt vào vòng loại thứ ba World Cup, từng vô địch khu vực; đội tuyển nữ từng dự vòng chung kết World Cup nữ; lứa U23 từng vào chung kết giải U23 châu Á. Mỗi cột mốc ấy đều có một lớp cầu thủ phía sau, và lớp cầu thủ ấy được nuôi bằng chính giải quốc nội.

Có một nhánh trung gian mà tôi muốn nhắc tới mà không cần nêu tên ai: hệ sinh thái người đại diện. Ở bất kỳ nền bóng đá nào, người đại diện cũng là kênh truyền thông tin nhanh nhất và cũng là kênh tạo nhiễu mạnh nhất. Một tin chuyển nhượng được đẩy ra đúng thời điểm có thể làm tăng giá một cầu thủ trẻ lên vài chục phần trăm, và cũng có thể làm hỏng một mùa giải của câu lạc bộ chủ quản. Với một giải đấu mà thị trường chuyển nhượng còn mỏng, ảnh hưởng của nhánh này lớn hơn người ngoài tưởng.

Ở hạ nguồn sâu hơn, có một bộ phận mà tôi cố tình không viết tới trong các bài phân tích của mình: dòng tiền đầu cơ. Bóng đá luôn bị các thị trường tài chính song song bám theo, và ở những giải đấu mới nổi, việc phân tích hiện tượng này đòi hỏi dữ liệu mà người làm báo thể thao như tôi không có quyền tiếp cận. Tốt hơn là nói rằng nó tồn tại, và để nó nằm ngoài phần phân tích chuyên môn.

Điểm mù của ký ức tập thể

Đêm ấy trên đất Nga, tôi hiểu thủy triều rút đi chỉ để trả lại nỗi buồn. Đó là bài học tôi mang theo khi ngồi viết về bóng đá Việt Nam từ một thành phố cách Hà Nội vài giờ bay.

Điểm mù lớn nhất của bóng đá Việt Nam, theo cách tôi nhìn, không nằm ở chiến thuật. Nó nằm ở cách người ta đánh giá chính mình. Trong nhiều cuộc trò chuyện, tôi thấy người hâm mộ và cả giới chuyên môn đo chất lượng của giải quốc nội bằng kết quả của đội tuyển quốc gia. Khi đội tuyển thắng, giải đấu được khen là đang phát triển. Khi đội tuyển thua, giải đấu bị mắng là kém cỏi. Hai kết luận ấy đều quá nhanh, và cả hai đều trốn tránh công việc khó nhất: đánh giá hệ thống bằng chính tiêu chuẩn của hệ thống.

Một điểm mù thứ hai liên quan tới vị trí tiền đạo. Ở nhiều câu lạc bộ trong khu vực, suất tiền đạo được dành cho ngoại binh, bởi đó là vị trí tốn kém nhất và cũng là vị trí dễ mua nhất. Lợi ích trước mắt rất rõ: có bàn thắng ngay. Cái giá dài hạn cũng rõ không kém: cầu thủ nội không được chơi ở vị trí quan trọng nhất, và đến khi đội tuyển cần một trung phong, người ta phải đi tìm ở nơi không có ai. Sự phụ thuộc vào ngoại binh trên hàng công là một khoản vay, và lãi của nó được trả bằng những năm tháng không có tiền đạo.

Điểm mù thứ ba là ký ức. Mỗi thế hệ ở đây đều có một lứa cầu thủ để thương, và mỗi lứa ấy khi đi qua đều để lại một nỗi tiếc. Nỗi tiếc ấy có giá trị cảm xúc lớn nhưng lại có hại về mặt phân tích: nó khiến người ta so sánh những điều không thể so sánh, và khiến người ta lấy quá khứ làm thước đo cho hiện tại. Tôi năm nay sáu mươi lăm tuổi; tôi hiểu cám dỗ ấy hơn ai hết. Nhưng tôi vẫn tin rằng công việc của người viết là mang thời gian vào trận đấu hôm nay, chứ không phải dùng thời gian để đóng khung nó.

Và điểm mù cuối cùng, có lẽ là điểm mù mới nhất: phân tích dữ liệu đang bước vào phòng thay đồ. Các chỉ số ngày càng nhiều, các mô hình ngày càng tinh vi, và các báo cáo ngày càng dày. Nhưng tôi từng xem một báo cáo được trình bày rất đẹp, trong đó mọi thứ đều đúng về mặt toán học, và chỉ có một thứ sai: nó không khớp với nhịp điệu của trận đấu mà tôi vừa xem. Dữ liệu đo được khoảng cách, không đo được nỗi sợ. Bản đồ đo được hình dạng, không đo được sự mệt mỏi ở phút thứ tám mươi.

Những phút bù giờ là món nợ tôi nợ thời gian, đêm nào cũng phải trả. Và phần lớn số nợ ấy, tôi trả bằng cách ngồi lại một mình sau khi trận đấu kết thúc, đọc lại ghi chép của mình, tự hỏi mình đã bỏ lỡ ai trên khán đài.

Điều tôi mang về từ hàng ghế thứ mười hai

Bóng đá Việt Nam đang ở một giai đoạn mà phần lớn công việc quan trọng không xảy ra trên sân. Nó xảy ra trong các cuộc họp về cấu trúc doanh thu, trong các hồ sơ xin giấy phép, trong các chương trình đào tạo trẻ, trong việc quyết định có dành suất tiền đạo cho một cầu thủ hai mươi tuổi hay không. Đó là những công việc không có khán giả, và theo một cách rất riêng, chúng là phần thơ nhất của nghề này.

Khi nhuận bút vơi đi, tôi nhớ mình còn một kho chữ nghèo. Tôi sẽ tiếp tục ngồi ở hàng ghế bê tông, tiếp tục ghi lại những chiếc áo gấp gọn bị bỏ lại, tiếp tục đếm những cánh cửa mở ra rồi khép lại. Và tôi sẽ chờ đợi một điều rất cụ thể: một mùa giải mà người ta không còn dùng kết quả của mười một con người trên sân để phán xét công việc của hàng nghìn người phía sau họ.