Trọng tài chết vì một đòn hạ đầu: khoảng trống quản trị dưới sàn đấu lucha libre Mexico

Trọng tài bước vào giữa vòng dây với chiếc áo sơ mi trắng và đôi giày da, không băng quấn cổ, không khởi động. Người ta nâng anh lên ngang hông, khóa hai tay ra sau, rồi hạ xuống. Một đòn package piledriver chỉ cần chừng ấy để trở thành một cú đánh đầu. Không ai hét lên. Đám đông chỉ im đi. Khoảng lặng đó là chi tiết tôi giữ lại lâu nhất. Ở một buổi diễn mà khán giả được mời đến xem ghế sắt và cửa xe hơi được dùng làm vũ khí, sự im lặng là tín hiệu mạnh hơn mọi tiếng la ó. Sự cố xảy ra tối 6/10 tại một buổi diễn ở Hidalgo, Mexico. Trọng tài, người điều khiển trận đấu chứ không thi đấu, nhận một đòn ném úp đầu từ El Hijo de Fishman và bất động tại chỗ. Đội y tế có mặt bên võ đài, nhưng không cứu được. Ngày 7/10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát. Vài ngày sau anh được thả. Ngày 14/10, tại cuộc họp báo, anh khẳng định đòn mình tung ra là package backdriver, nằm ngoài nhóm martinete bị cấm theo truyền thống lucha libre Mexico. Đến cuối tháng, một thỏa thuận bồi thường khoảng 585.000 peso, hơn 30.000 USD, được ghi nhận giữa hai bên, và hồ sơ hình sự được cho là đã khép lại. Ngày 20/10, hai đô vật Ángel Garza và Arez lên sóng TV Azteca. Họ không nói về tai nạn. Họ nói về việc một cái chết đang được dùng làm chất liệu bán vé. Giữa tất cả những tên tuổi đó, chỉ một cơ quan lên tiếng: Ủy ban Lucha Libre Thành phố Mexico, qua phát ngôn của El Fantasma, kêu gọi tôn trọng trọng tài. Ủy ban ấy không có thẩm quyền ở Hidalgo, nơi tai nạn xảy ra, và cũng không có thẩm quyền ở Nezahualcóyotl, bang Mexico, nơi El Hijo de Fishman trở lại sàn đấu chưa đầy hai tuần sau đó, và tái hiện đúng động tác đã giết một người. Cơ học của đòn này không phức tạp. Một cú piledriver cần hai người. Người tung kiểm soát tốc độ rơi; người nhận phải gập cổ, giữ cột sống thẳng và tiếp đất bằng phần lưng trên, vai và bả vai, phân tán lực dọc trục ra khỏi đốt sống cổ. Đây là kỹ năng được huấn luyện hàng tháng, không thể dựa vào bản năng. Một trọng tài indie không có kỹ năng đó. Anh ta không tập bump, không có bài tập cơ cổ, không có phản xạ bảo vệ. Khi bị đưa vào đòn, toàn bộ lực dồn vào cột sống cổ ở tư thế gập và xoay. Kết quả khám nghiệm ghi nhận chấn thương não do lực tác động, phù não và xuất huyết dưới nhện. Đó là dấu hiệu của một chấn thương đầu năng lượng cao, có thành phần xoay và dịch chuyển tức thời, khác hẳn dạng tích lũy chậm. Về mặt y học, cú va chạm đủ mạnh để làm rách mạch máu quanh não ngay lập tức. Cuộc tranh luận backdriver hay martinete vì thế thuộc về phân loại, không thuộc về mức độ nguy hiểm. Cả hai đều là đòn hạ đầu, và việc gọi lại tên không thay đổi việc người nhận đòn không được huấn luyện để nhận nó. Chiến thuật không nói dối, chỉ kể chuyện theo cách riêng của nó. Ở đây nó kể một câu chuyện rất đơn giản: một người không có năng lực nhận đòn bị đặt vào vị trí phải nhận đòn, trên một tấm vé mà không ai kiểm tra năng lực ấy. Phần quản trị trống nhiều hơn phần kỹ thuật. Mexico không có cơ quan quản lý lucha libre cấp quốc gia, không có sổ đăng ký treo giấy phép liên bang, không có cơ chế công nhận lẫn nhau giữa các bang. Ủy ban Thành phố Mexico cấp phép cho sự kiện trong địa giới thủ đô; các bang cấp phép theo giấy phép địa phương với mức chặt chẽ rất khác nhau; phần lớn đấu trường indie hoạt động không có giám sát nào. Ba địa điểm, ba thẩm quyền, không nơi nào dưới cùng một mái nhà. Cái chết ở Hidalgo. Lần trở lại ở bang Mexico. Người phát ngôn duy nhất ở Thành phố Mexico. Một hệ thống như vậy không thể treo giấy phép ai, vì nó không có giấy phép để treo. Mức bồi thường khoảng 30.000 USD là dữ kiện kinh tế đáng chú ý nhất. Trong một vụ chết người, nó chỉ giải thích được bằng ba thứ cùng tồn tại: không bảo hiểm trách nhiệm sự kiện, không công đoàn, và mô hình hợp đồng theo buổi diễn. Trọng tài indie nhận thù lao thấp nhất trên tấm vé và chịu rủi ro thể chất cao nhất, không quỹ hưu, không trợ cấp tử tuất, không bảo hiểm y tế. Phản ứng dễ đoán nhất là chỉ vào một người. Nhưng cấu trúc khuyến khích mới là thứ đáng nhìn: một cái chết làm tăng giá trị thương mại của đúng động tác đã gây ra nó. Trên thị trường indie, phẫn nộ là một đầu vào doanh thu. Người quảng bá buổi diễn ở Nezahualcóyotl gần như chắc chắn biết về cái chết, nó đã lên báo quốc gia, và chính vì thế mà đặt vé. Mỗi pha gank đều bắt đầu từ một nỗi cô đơn nào đó trên bản đồ. Ở đây người cô đơn là trọng tài: người duy nhất trên võ đài không có người đại diện, không có huấn luyện viên, không có tiếng nói về việc mình sẽ nhận đòn gì. Tai nạn thì đã xảy ra rồi. Phần khó nuốt nằm ở hai lần tái diễn sau đó, tại Tecámac và tại Arena San Juan Pantitlán, trong đó có lần anh ta giữ trọng tài Robert Chacón vào đúng tư thế ấy rồi thả ra sau khi khán giả la ó. Khoảnh khắc đó đổi nghĩa của đòn đánh: từ một pha nguy hiểm thành thứ đã giết một người, rồi thành điểm nhấn của chương trình. Chỉ trích cá nhân là cách dễ nhất và ít tác dụng nhất. Không ai trong hệ thống này có quyền treo giấy phép anh ta. Công chúng đang đòi một hình phạt mà thể chế không có khả năng ban hành. Khi hình phạt ấy không đến, thiệt hại uy tín rơi xuống cả bộ môn, thay vì rơi xuống một cá nhân. Cũng cần một ghi chú mà ít người muốn nghe: người tung đòn cũng là một ca rủi ro. Trở lại sàn đấu trong hai tuần sau khi là nguyên nhân trực tiếp cái chết của đồng nghiệp, rồi tái hiện động tác đó, là mẫu hành vi phù hợp với ba khả năng: phủ nhận, văn hóa bravado của giới, hoặc áp lực kinh tế từ người đặt vé. Cả ba đều cần can thiệp, không chỉ cần lên án. Tôi không tin vào may mắn. Tôi tin vào những cú chạm định mệnh, và cú chạm định mệnh ở đây là cuộc họp báo ngày 14/10, nơi một người đàn ông chọn bảo vệ tên gọi của một động tác thay vì rút nó khỏi danh mục của mình. Ở Mexico, cơ chế thực thi còn hoạt động nằm trong tay các đơn vị quảng bá lớn và đối tác truyền hình. Nếu El Hijo de Fishman bị chặn, lý do sẽ đến từ một quyết định của CMLL, AAA hay TV Azteca, chứ không từ một văn bản hành chính nào. Đó là một hình phạt tư nhân, không minh bạch, không thủ tục, không quyền kháng nghị, và nó là tất cả những gì bộ môn này có. Vinh quang cũng biết vấp ngã, nhưng nó đứng dậy bằng một cách rất con người. Điều còn để ngỏ: trong một hệ thống không có ai chịu trách nhiệm, ai sẽ là người đầu tiên nói không?