Martinete ở Hidalgo: cái chết của trọng tài El Búho và khoảng trống pháp lý của lucha libre độc lập

Đoạn phim dài vài giây, quay bằng điện thoại từ hàng ghế thứ ba hoặc thứ tư, rung, nhiễu hạt, dưới ánh đèn trắng lạnh của một nhà thi đấu nhỏ ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico. Trong khung hình, một người đàn ông mặc áo trọng tài sọc đen trắng đứng giữa vòng dây, hai tay buông xuôi, cúi đầu — dáng đứng của người đã quen chờ đợi. Người thanh niên đối diện vòng tay qua hông ông, nhấc bổng, xoay người, rồi đưa cả hai xuống theo một đường thẳng đứng.

Đó là một martinete. Với bất kỳ ai từng ngồi đủ lâu ở một sàn đấu nhỏ, cái tên ấy không cần giải thích. Nó là biến thể nguy hiểm nhất của piledriver — đòn mà người nhận bị thả thẳng xuống bằng đỉnh đầu và vùng cổ trên, không có tay đỡ, không có đường thoát, không có phương án dự phòng nếu người thực hiện lệch một nhịp.

Người nhận đòn lần này là trọng tài. Anh tên Gerardo Germán Pineda, nghệ danh El Búho — "Con Cú". Anh không qua khỏi. Người thực hiện đòn là đô vật Hijo de Fishman, hiện đang bị cơ quan chức năng điều tra. Đơn vị tổ chức là El Patrón Espectáculos, một promoter độc lập. Địa điểm là Mineral de la Reforma, Hidalgo.

Tôi đã xem đoạn phim ấy nhiều lần, tua chậm, dừng ở khung hình cuối. Điều đập vào tôi không phải cú thả. Mà là âm thanh. Không có tiếng khán giả gào thét như người ta vẫn tưởng khi nghe kể lại. Có tiếng giày ai đó chạy vội trên ván sàn. Có tiếng một người nói rất to, rồi tất cả im.

Trong một bộ môn có kịch bản, khoảng lặng ấy là thứ duy nhất không ai viết sẵn.

Muốn hiểu chuyện gì đã xảy ra trong vài giây đó, phải bắt đầu từ chỗ ít ai để ý: lucha libre Mexico vận hành thành hai thế giới gần như tách biệt.

Thế giới thứ nhất là CMLL và AAA — hai đơn vị lớn nhất, có hợp đồng, có bác sĩ túc trực tại sàn, có danh sách đòn bị cấm dán trong phòng thay đồ, có người chịu trách nhiệm duyệt trước từng pha nguy hiểm. Thế giới thứ hai là hàng trăm promoter nhỏ chạy show ở nhà thi đấu cấp quận, sân bóng rổ cộng đồng, hội chợ làng, với ngân sách đủ trả tiền thuê đèn và tiền cát-xê cho mười lăm con người. El Patrón Espectáculos thuộc thế giới thứ hai.

Sự phân tầng ấy không phải chuyện Mexico. Nó là cấu trúc chung của đấu vật biểu diễn trên toàn cầu: một tầng trên có quy chuẩn, một tầng dưới có tự do. Và cái giá của tự do luôn được thanh toán ở tầng dưới.

Cần nói rõ một điều mà phần lớn độc giả thể thao sẽ bỏ qua trong ba giây đầu tiên: lucha libre là bộ môn biểu diễn có kịch bản. Kết quả trận đấu được định trước. Không có bảng xếp hạng, không có tỷ lệ knockout, không có chỉ số phòng ngự takedown, không có chuyện "ai mạnh hơn ai". Đem thước đo của MMA hay quyền anh áp vào đây là sai công cụ ngay từ bước đầu.

Nhưng chính vì thế mà sự kiện ở Hidalgo mới đáng phân tích hơn, chứ không phải ít hơn. Trong một bộ môn mà rủi ro được sản xuất theo thiết kế, mọi thương tích đều là thương tích có thể truy vết về một quyết định của con người: ai làm gì, với ai, ở tốc độ nào, trước mặt ai, và theo kịch bản nào.

Đó là lý do tôi luôn nói với các biên tập viên trẻ rằng: trang thống kê kể một trận đấu; nước mắt kể một câu chuyện dài hơn.

Vai trò của trọng tài trong một trận lucha libre bị hiểu sai gần như tuyệt đối bởi khán giả bên ngoài. Anh ta không phải quan tòa. Anh ta là nhịp. Anh ta là người đếm, người ra hiệu, người nói với hai đô vật rằng pha này đã đủ dài, rằng khán giả đã tin, rằng hãy chuyển sang chương tiếp theo. Trong những sàn đấu nhỏ không có màn hình lớn, không có trọng tài thứ hai, không có ai kiểm soát thời lượng, giọng nói của trọng tài là thứ duy nhất giữ cho câu chuyện không bị rối.

Tôi từng ngồi trong cabin bình luận của một sân vận động không một bóng người ở Incheon, giữa mùa dịch, và học được điều này theo cách không mong muốn. Khi tiếng khán giả biến mất, thứ còn lại là tiếng thở của trọng tài, tiếng anh ta nhắc nhẹ "đứng lên, đứng lên", tiếng anh ta đếm chậm hơn nhịp tim một chút để người nằm dưới sàn kịp lấy lại hơi. Sân vận động trống dạy tôi rằng người điều khiển trận đấu thường là người không được ghi tên trên bảng quảng cáo.

Và chính vì thế, khi người nhận một cú thả thẳng đỉnh đầu lại là trọng tài, câu chuyện đã rời khỏi địa hạt thể thao từ rất lâu trước khi xe cứu thương tới.

Lỗi cốt lõi ở Hidalgo là lỗi phân vai, không phải lỗi kỹ thuật.

Một martinete, khi thực hiện với một đô vật đã được huấn luyện, là pha nguy hiểm nhưng có kiểm soát: người nhận biết cách siết cơ cổ, biết cách xoay hông để phân tán lực, biết cách hạ cằm, biết ngay từ trước khi bị nhấc lên rằng mình sẽ tiếp đất ở đâu. Cơ thể họ được rèn cho việc đó trong nhiều năm, qua hàng trăm lần ngã.

Trọng tài thì không. Trọng tài không có phản xạ nhận đòn, không có lớp cơ cổ dày lên vì nghề nghiệp, không có chương trình huấn luyện tiếp đất. Về mặt nguyên tắc vận hành, trọng tài thậm chí không được xếp vào nhóm người tham gia thể chất của pha diễn — anh ta ở đó để điều phối, không phải để nhận lực.

Khi hai điều đó gặp nhau, xác suất thảm họa không còn là chuyện may rủi. Nó là phép cộng đơn giản.

Có một chi tiết trong các bản tin mà tôi cho là quan trọng nhất, và nó thường bị đọc lướt: mô tả rằng đô vật "thực hiện một đòn nguy hiểm lên trọng tài". Cách diễn đạt này, trong ngôn ngữ của giới làm nghề, ngụ ý rằng pha đó nằm ngoài kịch bản dự kiến — hoặc đã được thiết kế nhưng thực thi lệch, hoặc chưa từng được thống nhất với người nhận. Bởi nếu một pha như vậy nằm trong kịch bản chính thức, nó phải được duyệt, phải có người đỡ, phải có đệm, phải có bác sĩ biết trước.

Tôi không kết luận về ý định. Cơ quan điều tra sẽ làm việc đó, và họ có thứ tôi không có: lời khai, hồ sơ, và quyền triệu tập. Nhưng về mặt cấu trúc, có một khoảng trống không thể lấp bằng thiện chí — khoảng trống giữa "một pha diễn được duyệt" và "một pha diễn đã xảy ra". Ở những sàn đấu không có quy trình phê duyệt, hai thứ đó thường trùng nhau chỉ vì không ai kiểm tra.

Đoạn video lan truyền sẽ trở thành chứng cứ. Nó cũng sẽ trở thành thứ khác, độc hại hơn: nội dung. Nó được cắt, được ghép, được đăng lại kèm những dòng chú thích phán xét, được đếm lượt xem, được đặt cạnh quảng cáo. Trong mười bốn năm theo dõi ngành, tôi chưa từng thấy một bi kịch nào thoát khỏi số phận ấy. Dữ liệu hình ảnh của một cái chết, một khi đã lên mạng, sẽ được bán lại nhiều lần hơn bất kỳ suất diễn nào của người đã khuất.

Phản ứng của El Patrón Espectáculos đáng được đọc chậm, từng câu.

Đơn vị này công bố một thông cáo, trong đó xác nhận sự việc, bày tỏ chia buồn với gia đình trọng tài, thông báo đã bố trí trợ giúp pháp lý cho đô vật đang bị điều tra, cho biết đang liên hệ với đại diện pháp lý của gia đình nạn nhân, và kêu gọi giới làm nghề, báo chí cùng người hâm mộ giữ thận trọng, không lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận.

Mỗi câu trong đó đều đúng. Và mỗi câu đều phục vụ hai mục đích cùng lúc.

Thông cáo này là một văn bản kép: nó vừa là sự chăm sóc, vừa là lá chắn.

Việc bố trí luật sư cho đô vật, xét theo thiện chí, là hành động của một người chủ biết mình có trách nhiệm. Xét theo chiến lược, đó là cách để luật sư của đơn vị tổ chức nắm được toàn bộ diễn biến câu chuyện ngay từ đầu — một lợi thế không nhỏ trong bất kỳ quy trình dân sự nào. Hai cách đọc không loại trừ nhau. Trong quản lý khủng hoảng, chúng thường là cùng một hành động.

Lời kêu gọi giữ im lặng cũng vậy. Yêu cầu không phát tán thông tin chưa kiểm chứng là nguyên tắc đúng đắn của một quy trình tố tụng đang mở. Đồng thời, nó là bước kiểm soát tự sự kinh điển: làm chậm dòng thông tin, giữ khung câu chuyện nằm trong tay người phát ngôn, chờ cho sức nóng hạ nhiệt. Bất kỳ ai từng làm truyền thông khủng hoảng đều nhận ra mẫu hình này trong ba giây.

Điều đáng chú ý là những gì thông cáo không nói. Không có thông báo đình chỉ đô vật. Không có thông báo tạm dừng tổ chức sự kiện. Không có cam kết về quy trình an toàn mới, về danh sách đòn bị cấm, về bác sĩ túc trực tại sàn. Không có đề cập đến bảo hiểm.

Sự vắng mặt đó không chứng minh điều gì xấu. Nó chỉ cho thấy trọng tâm của thông cáo nằm ở phần pháp lý, chứ không ở phần hệ thống.

Và đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn, vì nó là phần bị bỏ qua nhiều nhất trong toàn bộ câu chuyện.

Kinh tế học của đấu vật độc lập rất đơn giản và rất tàn nhẫn. Doanh thu đến từ vé bán tại cửa — vài trăm khán giả, giá vé bằng một bữa ăn. Chi phí gồm thuê sàn, thuê đèn, thuê âm thanh, in poster, trả cát-xê cho cả đoàn. Phần còn lại chia cho promoter. Biên lợi nhuận mỏng đến mức không có dòng nào trong bảng chi tiêu dành cho "an toàn".

Trong cấu trúc đó, thứ thu hút khán giả là pha diễn mà người ta sẽ kể lại với bạn bè vào sáng hôm sau. Một cú bay qua dây thứ ba. Một cái bàn gãy. Một đòn mà khán giả phải nín thở. Sự nguy hiểm là sản phẩm, và sản phẩm càng nguy hiểm càng bán được vé.

Không ai trong hội trường hôm đó quyết định làm điều ác. Một hệ thống gồm toàn những quyết định hợp lý riêng lẻ — cắt chi phí bác sĩ, không thuê bảo hiểm, nhận show vào phút chót, đồng ý một pha "làm khán giả sợ" để cứu buổi diễn — có thể tạo ra một kết cục mà không ai trong từng bước riêng lẻ hình dung nổi.

Tôi đã thấy mô hình này ở nhiều nơi khác, chỉ khác cái tên. Những giải đấu nhỏ không có bác sĩ cân. Những buổi tập không có ai kiểm tra chấn thương động kinh. Những hợp đồng miệng. Nó không phải đặc sản của Mexico. Nó là ngôn ngữ chung của tầng đáy mọi môn võ.

Có một góc nhìn phản trực giác ở đây, và tôi cho rằng nó là điểm mù lớn nhất của toàn bộ cuộc tranh luận đang diễn ra trên mạng.

Công chúng đang tranh cãi về tội. Ai có lỗi, ai phải ngồi tù, ai phải bồi thường. Nhưng trong một bộ môn có kịch bản, câu hỏi về tội không thể tách khỏi câu hỏi về thiết kế. Một pha diễn gây chết người ở đây không phải là một khoảnh khắc mất kiểm soát của một cá nhân; nó là sản phẩm cuối cùng của một chuỗi quyết định trong đó không ai giữ vai trò người kiểm tra.

Điều thứ hai, cũng phản trực giác không kém: lời giải pháp phổ biến nhất — cấm đòn — gần như chắc chắn sẽ thất bại nếu đứng một mình. Martinete đã bị cấm ở phần lớn các đơn vị lớn từ nhiều năm nay. Nó vẫn xuất hiện. Bởi vì một danh sách đòn bị cấm chỉ có hiệu lực khi có người có quyền nói "không" ngay tại sàn, và ở tầng độc lập, người đó thường không tồn tại.

Thứ ba, và đây là phần tôi tin nhất: trọng tài đang dần bị đẩy vào vai trò người tham gia thể chất trong đấu vật hiện đại. Anh ta bị kéo vào, bị xô, bị đè, bị đánh trúng "nhầm", bởi vì khán giả phản ứng với sự hỗn loạn tốt hơn với một trận đấu gọn gàng. Ranh giới giữa người điều phối và người tham gia bị xóa mờ dần, mỗi năm một chút, và không có cuộc họp nào quyết định việc đó.

Mỗi trận đấu là một chương; người đọc kỹ sẽ nhận ra cùng một cuốn sách.

Trong trường hợp này, cuốn sách ấy có một chương được viết bằng thứ ngôn ngữ mà không ai muốn đọc: một người đàn ông đi làm tối thứ bảy để giữ nhịp cho một câu chuyện của người khác, và trở về nhà trong tình trạng không còn tự đi được.

Tài năng không ồn ào; nó chỉ cần một người biết lắng nghe. Nhưng để lắng nghe, phải có ai đó đứng đủ gần. Ở những sàn đấu nhỏ, người đứng gần nhất thường là người không có hợp đồng, không có bảo hiểm, và không có tiếng nói trong bất kỳ cuộc họp nào quyết định điều gì sẽ diễn ra trên võ đài.

Cần nói thêm một điều về giới hạn của phân tích này. Tôi không có quyền truy cập hồ sơ điều tra. Tôi không biết pha đó có nằm trong kịch bản hay không, không biết đã có thỏa thuận nào giữa đô vật và trọng tài trước giờ diễn, không biết tại sàn hôm đó có ai được đào tạo sơ cứu hay không. Mọi kết luận của tôi về ý định đều là suy luận, và tôi đánh dấu chúng đúng như vậy.

Nhưng có một điều tôi biết chắc, và nó không cần hồ sơ: một người không được huấn luyện để nhận một cú thả thẳng đỉnh đầu đã nhận cú thả đó. Mọi cuộc tranh luận tiếp theo chỉ là tranh luận về phần trách nhiệm, không phải về phần sự thật.

Về phần câu chuyện sẽ đi tới đâu, có ba kịch bản. Nếu cơ quan điều tra kết luận có sơ suất nghiêm trọng, đô vật đối mặt với quy trình hình sự, promoter đối mặt với trách nhiệm dân sự, và cả nền lucha libre độc lập bị soi dưới kính lúp trong nhiều tháng. Nếu kết luận là tai nạn không có yếu tố sơ suất, câu chuyện lắng xuống thành một bi kịch nghề nghiệp, và gần như không có gì thay đổi. Kịch bản thứ ba — khả năng thấp nhất nhưng đáng giá nhất — là một nhóm promoter độc lập ngồi lại và tự viết ra bộ quy tắc tối thiểu: danh sách đòn bị cấm, yêu cầu người nhận đòn phải là đô vật đã được huấn luyện, yêu cầu có người sơ cứu tại sàn.

Ba kịch bản ấy không phụ thuộc vào mức độ phẫn nộ của cộng đồng mạng. Chúng phụ thuộc vào việc có ai trong ngành chịu ngồi xuống hay không.

Tôi vẫn nhớ cảm giác trong cabin bình luận ở Incheon, khi tiếng khán giả biến mất và tôi nghe được tiếng trọng tài nói. Tôi nhận ra rằng thứ tôi vẫn gọi là "bầu không khí trận đấu" thực chất được dựng nên bởi những người không ai nhìn tới.

Ở Mineral de la Reforma, một trong những người đó đã không đứng dậy.

Câu hỏi tôi muốn để lại không dành cho cơ quan điều tra, cũng không dành cho luật sư của hai bên. Nó dành cho những người đang chuẩn bị tổ chức buổi diễn tối thứ bảy tới ở đâu đó: nếu tối nay người nhận đòn là người duy nhất trong hội trường không được huấn luyện để nhận nó, bạn có đủ can đảm để nói "không" ngay tại sàn không?